CÔNG BỐ TRÊN TẠP CHÍ GUT (BMJ): TỔNG HỢP TOÀN DIỆN VỀ CƠ CHẾ VÀ LIỆU PHÁP DINH DƯỠNG LÂM SÀNG TRONG ĐIỀU TRỊ BỆNH VIÊM RUỘT MẠN TÍNH (IBD)

❓ Mặc dù các liệu pháp sử dụng thuốc nội khoa tiên tiến là nền tảng trong quản lý Bệnh viêm ruột mạn tính (bao gồm Bệnh Crohn và Bệnh viêm loét đại tràng), liệu việc chủ động can thiệp bằng chế độ ăn có thể kiểm soát trực tiếp quá trình viêm và duy trì trạng thái lui bệnh lâu dài?

👉 Một bài tổng quan hệ thống mới được đăng tải trên tạp chí y khoa danh giá Gut (2026) đã phân tích sâu sắc các bằng chứng lâm sàng và cơ chế miễn dịch dinh dưỡng, khẳng định vai trò của chế độ ăn như một yếu tố thay đổi tiến trình bệnh cốt lõi, có khả năng hiệp đồng mạnh mẽ với các liệu pháp điều trị bằng thuốc.

🔬 TÓM TẮT NGHIÊN CỨU

Nhóm tác giả Julian Schwärzler, Herbert Tilg và Timon Erik Adolph từ Khoa Nội I (chuyên ngành Tiêu hóa, Gan mật, Nội tiết và Chuyển hóa) thuộc Đại học Y Innsbruck (Áo) đã tổng hợp toàn diện các dữ liệu dịch tễ học học, cơ chế thực nghiệm sinh học và kết quả từ các thử nghiệm lâm sàng can thiệp dinh dưỡng. Nghiên cứu đã bóc tách cách thức chế độ ăn kiểu Tây phương (Western diet) kích hoạt phản ứng miễn dịch bệnh lý ở những cá thể có sẵn sự nhạy cảm về mặt di truyền, đồng thời so sánh hiệu quả lâm sàng của các liệu pháp dinh dưỡng thể lỏng và thể rắn trong kiểm soát Bệnh viêm ruột mạn tính.

🧬 CƠ CHẾ PHÂN TỬ: CÁCH CHẾ ĐỘ ĂN KIỂU PHƯƠNG TÂY "CHÂM NGÒI" CHO VIÊM RUỘT

Chế độ ăn kiểu phương Tây tiêu thụ lượng lớn thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, thực phẩm siêu chế biến, ngũ cốc tinh chế, chất béo bão hòa, đường tinh luyện, muối, các chất phụ gia (như chất nhũ hóa, chất tạo màu, chất làm ngọt nhân tạo) và bị thiếu hụt nghiêm trọng chất xơ, vi chất dinh dưỡng.

Các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh các thành phần này trực tiếp thúc đẩy phản ứng viêm thông qua các con đường:

Gây mất cân bằng hệ vi sinh ruột (Dysbiosis), làm sụt giảm độ đa dạng của các chủng vi khuẩn có lợi và tăng sinh các vi khuẩn có hại (Pathobionts).

Phá hủy tính toàn vẹn của hàng rào biểu mô ruột, tăng tính thấm niêm mạc.

Kích hoạt các phản ứng cảnh báo nguy cơ của tế bào biểu mô, lôi kéo các tế bào miễn dịch và giải phóng các cytokine thúc đẩy viêm như yếu tố hoại tử u alpha (Tumor Necrosis Factor alpha - TNFα), Interleukin-12 và Interleukin-23.

Con đường chuyển hóa chất béo bệnh lý: Việc tiêu thụ quá mức các axit béo không bão hòa đa (Polyunsaturated Fatty Acids) kích hoạt phản ứng viêm ở tế bào biểu mô ruột bị thiếu hụt enzyme glutathione peroxidase 4 (GPX4). Quá trình này được điều hòa bởi hoạt động của Thụ thể nhận diện cấu trúc bề mặt tế bào 2 (Toll-like receptor 2), con đường tín hiệu Mitogen-activated protein kinase (MAPK), sự cảm ứng quá trình tự thực (Autophagy) và hoạt động của Thụ thể retinoid X nhân alpha (Nuclear retinoid X receptor alpha).

🥛 Liệu Pháp Dinh Dưỡng Thể Lỏng

Dinh dưỡng hoàn toàn qua đường ruột (Exclusive Enteral Nutrition)

• Cách thực hiện: Người bệnh chỉ sử dụng công thức dinh dưỡng thể lỏng (chứa protein từ casein hoặc whey, carbohydrate phức hợp, chất béo từ dầu thực vật, vitamin và khoáng chất) và loại bỏ hoàn toàn thức ăn đặc trong vòng 6 đến 8 tuần.

• Hiệu quả: Đây là liệu pháp đầu tay giúp cảm ứng lui bệnh cực kỳ hiệu quả ở trẻ em mắc Bệnh Crohn hoạt động thể nhẹ đến trung bình.

• Hạn chế: Người lớn thường khó tuân thủ vì công thức dinh dưỡng có hương vị khó uống và phải ngừng hoàn toàn thức ăn đặc trong thời gian điều trị . Mặc dù hầu hết các công thức này đều chứa maltodextrin và các chất phụ gia vốn được coi là có hại trong thực nghiệm, hiệu quả của liệu pháp chủ yếu đến từ việc loại bỏ hoàn toàn các tác nhân gây viêm từ thức ăn thông thường.

🥦 Liệu Pháp Dinh Dưỡng Thể Rắn (Solid Food Diets)

Nhằm khắc phục nhược điểm của liệu pháp dinh dưỡng thể lỏng, nhiều chế độ ăn thực phẩm đặc đã được phát triển và chứng minh hiệu quả lâm sàng vững chắc:

1. Chế độ ăn loại trừ bệnh Crohn (Crohn's Disease Exclusion Diet) phối hợp Dinh dưỡng một phần qua đường ruột (Partial Enteral Nutrition)

• Cách thực hiện: Chế độ ăn nhiều giai đoạn có cấu trúc chặt chẽ, loại bỏ các thực phẩm siêu chế biến, gluten, sữa, thịt đỏ, mỡ động vật và phụ gia. Người bệnh kết hợp ăn các thực phẩm tự nhiên được cho phép và bổ sung 35% đến 50% nhu cầu năng lượng hàng ngày từ sữa công thức thể lỏng.

• Thực phẩm bắt buộc bao gồm: Ức gà, chuối, trứng, táo, khoai tây luộc để nguội.

• Hiệu quả: Ở trẻ mắc Bệnh Crohn đang hoạt động, chế độ ăn này kết hợp với 50% dinh dưỡng qua đường ruột giúp kiểm soát bệnh sau 6 tuần tương đương với việc dùng dinh dưỡng qua đường ruột hoàn toàn. Sau 12 tuần, chế độ ăn này giúp duy trì lui bệnh tốt hơn vì trẻ dễ dung nạp và tuân thủ hơn.

2. Chế độ ăn Tasty&Healthy (Tasty&Healthy Diet)

• Cách thực hiện: Chế độ ăn sử dụng hoàn toàn thực phẩm tự nhiên, tự chế biến tại nhà từ các nguyên liệu cơ bản như cá, thịt gia cầm, trái cây, rau xanh, yến mạch, các loại đậu và thực phẩm giàu chất xơ hòa tan. Chế độ ăn này loại bỏ hoàn toàn thực phẩm siêu chế biến, gluten, thịt đỏ và sữa.

• Hiệu quả: Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên 83 bệnh nhân trẻ tuổi mắc Bệnh Crohn hoạt động mức độ nhẹ đến trung bình chưa từng điều trị bằng thuốc sinh học, chế độ ăn Tasty&Healthy trong 8 tuần cho thấy hiệu quả cảm ứng lui bệnh lâm sàng tương đương với liệu pháp dinh dưỡng hoàn toàn qua đường ruột (được xác nhận qua sự sụt giảm Faecal Calprotectin và C-reactive protein) nhưng có tỷ lệ dung nạp và tuân thủ cao hơn rõ rệt (88% so với 52%).

3. Chế độ ăn giả nhịn ăn (Fasting-mimicking diet)

• Cách thực hiện: Người bệnh áp dụng chu kỳ ngắn 5 ngày mỗi tháng với chế độ ăn giảm calo nghiêm ngặt (1090 kilocalories vào ngày thứ nhất; 725 kilocalories từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 5) sử dụng các thực phẩm thuần thực vật được chuẩn bị sẵn bao gồm súp, đồ uống năng lượng, thanh năng lượng, snack khoai tây và thực phẩm bổ sung vi chất.

• Hiệu quả: Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên 97 bệnh nhân Bệnh Crohn hoạt động nhẹ đến trung bình cho thấy việc phối hợp chu kỳ giả nhịn ăn như một liệu pháp bổ trợ song song với các thuốc nội khoa tiên tiến giúp cải thiện đáng kể tỷ lệ đáp ứng lâm sàng và lui bệnh lâm sàng ở tuần thứ 12 so với nhóm chỉ duy trì chế độ ăn thông thường.

4. Chế độ ăn Địa Trung Hải (Mediterranean Diet) 🥦

• Cách thực hiện: Nhấn mạnh vào rau củ quả tươi ít chế biến, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt, quả hạch, dầu oliu nguyên chất (nguồn chất béo chính), tiêu thụ vừa phải cá, gia cầm và hạn chế tối đa thịt đỏ, đồ ngọt, thực phẩm siêu chế biến.

• Hiệu quả: Adherence (mức độ tuân thủ) chế độ ăn Địa Trung Hải liên quan đến việc giảm nguy cơ khởi phát Bệnh Crohn muộn. Ở bệnh nhân đã mắc bệnh, chế độ ăn này giúp giảm đáng kể hoạt động lâm sàng và nồng độ chất chỉ thị viêm Faecal Calprotectin sau 2 năm theo dõi. Hiệp hội Tiêu hóa Hoa Kỳ khuyến nghị áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải cho tất cả bệnh nhân Bệnh viêm ruột mạn tính để duy trì trạng thái lui bệnh (trừ khi có chống chỉ định lâm sàng).

⚠️ Giới Hạn Nghiên Cứu Đối Với Bệnh Viêm Loét Đại Tràng

Bằng chứng khoa học về hiệu quả của can thiệp dinh dưỡng đối với bệnh viêm loét đại tràng hiện tại yếu hơn nhiều so với Bệnh Crohn. Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng chất lượng cao về chế độ ăn thực phẩm đặc trong bệnh lý này còn rất khan hiếm.

Các liệu pháp như Dinh dưỡng hoàn toàn qua đường ruột hoặc dinh dưỡng một phần qua đường ruột hiện tại không được khuyến nghị để cảm ứng lui bệnh trong giai đoạn hoạt động của Bệnh viêm loét đại tràng.

Một thử nghiệm nhỏ trên 32 bệnh nhân áp dụng chế độ ăn giả nhịn ăn phối hợp với các thuốc sinh học tiên tiến cũng không ghi nhận sự cải thiện về tỷ lệ đáp ứng ở bệnh nhân Bệnh viêm loét đại tràng hoạt động.

🧠 Ý NGHĨA LÂM SÀNG: TIẾN TỚI DỰ PHÒNG VÀ ĐIỀU TRỊ CÁ THỂ HÓA

Nghiên cứu này đánh dấu một bước chuyển dịch tư duy quan trọng: từ việc coi dinh dưỡng chỉ là liệu pháp hỗ trợ thụ động chống suy dinh dưỡng sang chủ động can thiệp điều trị và cá thể hóa tiến trình viêm.

Sử dụng thuốc vẫn là nền tảng không thể thay thế trong quản lý bệnh viêm ruột mạn tính hoạt động mức độ trung bình đến nặng.

Việc phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ tiêu hóa và chuyên gia dinh dưỡng để đưa các chế độ ăn lành mạnh (như chế độ ăn Địa Trung Hải hoặc Tasty&Healthy) vào phác đồ điều trị sẽ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống, hỗ trợ duy trì lui bệnh niêm mạc và giảm thiểu các nguy cơ bệnh lý tim mạch, chuyển hóa đồng mắc.

Nguồn tham khảo: Schwärzler J, Tilg H, Adolph TE. Diet in IBD: preventive and therapeutic concepts. Gut. 2026. doi:10.1136/gutjnl-2025-337153